के मेटाको अमेरिकी सम्झौताले बालबालिकाको अनलाइन सुरक्षामा पनि प्रभाव पार्ला ?
न्यूयोर्क । अमेरिकामा फेसबुक र इन्स्टाग्रामले बालबालिकालाई हानि पुर्याएको आरोपमा मेटाले ५२ राज्य, अमेरिकी क्षेत्र तथा डिस्ट्रिक्ट अफ कोलम्बियाका महान्यायाधिवक्तासँग बुधबार सम्झौता गरेको छ ।
सम्झौताअनुसार मेटाले अमेरिकामा किशोरकिशोरीका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको समय सीमित गर्ने, रातिको समयमा पहुँचमा प्रतिबन्ध लगाउने र उमेर पहिचान प्रणालीलाई थप बलियो बनाउनेलगायतका सुरक्षा उपाय लागू गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ ।
अदालतबाट अनुमोदित हुन बाँकी रहेको यो सम्झौता अमेरिकामा सीमित कानुनी घटनाभन्दा पर गएर विश्वभर सामाजिक सञ्जाल कम्पनीलाई बालबालिकाको सुरक्षाप्रति थप जबाफदेही बनाउन सक्ने महत्त्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा हेरिएको छ । यस सहमतिले विश्वभर सामाजिक सञ्जाल नियमनमा नयाँ दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।
त्यसो त मेटाले टिकटक र युट्युबजस्ता अन्य ठुला प्लेटफर्मलाई पनि यस्तै सुरक्षा उपाय अपनाउन आह्वान गरेको छ । यसको महत्त्व अमेरिकामा मात्र लागू हुने नियममा सीमित छैन । विश्वभरका नियामकले अब सामाजिक सञ्जालका कारण बालबालिकामाथि पर्ने जोखिम नियन्त्रण गर्न कम्पनीको प्रयोगकर्ता नीति मात्र होइन, प्लेटफर्मको डिजाइन र व्यापारिक अभ्यासमै परिवर्तन माग गर्न सक्छन् ।
बालबालिकालाई हटाउने कि प्लेटफर्म सुरक्षित बनाउने ?
अमेरिकी सम्झौताले विश्वव्यापी बहसको केन्द्रमा एउटा महत्त्वपूर्ण बहस पनि छेडेको छ: बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालबाट टाढा राख्ने कि सामाजिक सञ्जाललाई नै सुरक्षित बनाउने ?
एम्नेस्टी इन्टरनेसनलकी बालबालिका तथा युवाको डिजिटल अधिकारसम्बन्धी प्रमुख हाना स्टोरीका अनुसार सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूले लामो समयदेखि प्रयोगकर्ताको सुरक्षा र अधिकारभन्दा संलग्नता तथा नाफालाई प्राथमिकता दिने गरी आफ्ना प्लेटफर्म डिजाइन गरेको आरोप लाग्दै आएको छ ।
लगातार जतिपनि स्क्रोल गर्न सकिने सुविधा, स्वतः भिडियो चल्ने प्रणाली, लगातार आउने सूचना र प्रयोगकर्ताको रुचिअनुसार सामग्री सिफारिस गर्ने एल्गोरिदमले मानिसलाई लामो समय प्लेटफर्ममा राख्न मद्दत गर्छन् । तर यिनै सुविधाले बालबालिकाको मानसिक स्वास्थ्य, निद्रा र ध्यानमा जोखिम बढाउन सक्ने चिन्ता पनि व्यक्त हुँदै आएको छ ।
त्यसैले नियमनको प्रश्न अब ‘कुन सामग्री हटाउने ?’ मा मात्र सीमित छैन । ‘प्लेटफर्मले प्रयोगकर्तालाई कसरी लामो समयसम्म बाँधेर राख्छ ?’ भन्ने प्रश्न पनि केन्द्रमा आउन थालेको छ ।
अमेरिकाबाहिर पनि प्रभाव
युरोपेली संघ, बेलायत, अस्ट्रेलिया, ब्राजिल र सिंगापुरलगायत देश तथा क्षेत्रले बालबालिकाको डिजिटल सुरक्षाका लागि विभिन्न कानुनी तथा नियामकीय उपाय अघि बढाएका छन् ।
युरोपेली संघको डिजिटल सर्भिसेस एक्टअन्तर्गत ठुला प्लेटफर्मले बालबालिकासहित प्रयोगकर्तामाथि पर्न सक्ने जोखिम पहिचान, मूल्यांकन र न्यूनीकरण गर्नुपर्ने व्यवस्था छ । युरोपेली आयोगले मेटाको फेसबुक र इन्स्टाग्राममाथि १३ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाको पहुँच रोक्न पर्याप्त उपाय नअपनाएको विषयमा प्रारम्भिक निष्कर्षसमेत सार्वजनिक गरिसकेको छ ।
फेसबुक र इन्स्टाग्रामका अत्यधिक लत लाग्ने डिजाइनबारे पनि आयोगले अनुसन्धान गरेको छ ।
अमेरिकी सम्झौताले युरोपलगायत अन्य क्षेत्रका नियामकलाई थप बल दिन सक्छ । किनभने मेटाले अमेरिकामा स्वीकार गरेका उपायलाई अन्य बजारमा पनि लागू गर्न सकिने व्यावहारिक उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
बेलायतका प्रविधि नीति विज्ञ ओवेन बेनेटका अनुसार अमेरिकी अदालत र राजनीतिक दबाबले मेटाको उच्च व्यवस्थापनमा विदेशका नियामकीय निर्देशनभन्दा फरक प्रभाव पार्न सक्छ । त्यसैले अमेरिकामा भएको कारबाहीले विश्वभर कम्पनीको नीति र उत्पादन डिजाइनमा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने देखिन्छ ।
नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय ‘बेन्चमार्क’
अमेरिकी मुद्दा अदालतको अन्तिम फैसलाभन्दा सम्झौतामा टुंगिएकाले यसले प्रत्यक्ष कानुनी नजिर स्थापित गर्दैन । तर यसले विश्वभरका नियामकका लागि एउटा व्यावहारिक मापदण्ड भने तयार गर्न सक्छ ।
एडा लभलेस इन्स्टिच्युटकी जुलिया स्माकम्यानका अनुसार ठुलो आर्थिक जोखिमसहितको नियामकीय कारबाही वा कानुनी मुद्दाले प्रविधि कम्पनीलाई जिम्मेवार बनाउन सक्छ । अमेरिकी सम्झौताले अन्य नियामकलाई ‘मेटाले यहाँ गर्न सक्छ भने अन्य बजारमा किन गर्न सक्दैन ?’ भन्ने प्रश्न उठाउने आधार दिन सक्छ ।
यसको प्रभाव मेटामा मात्र सीमित नहुन सक्छ । अन्य सामाजिक सञ्जाल कम्पनीले पनि बाल सुरक्षाका मापदण्ड सुधार्न दबाब महसुस गर्न सक्छन् ।
विश्वव्यापी नियमनको नयाँ दिशा
बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालबाट पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध लगाउने बहस विश्वका धेरै देशमा चलिरहेका बेला अमेरिकी सम्झौताले अर्को बाटो पनि देखाएको छ । त्यो हो, बालबालिकालाई डिजिटल संसारबाट अलग गर्नुको सट्टा उनीहरूले प्रयोग गर्ने प्लेटफर्मलाई नै सुरक्षित बनाउने ।
यदि मेटाले अमेरिकी सम्झौताका उपाय प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्यो भने उमेर पहिचान, प्रयोग समय नियन्त्रण, रातिमा सीमित पहुँच तथा हानिकारक डिजाइन परिवर्तन गर्ने उपाय अन्य देशमा पनि विस्तार हुन सक्छन् ।
तर यसको वास्तविक प्रभाव मेटाले प्रतिबद्धता कति व्यवहारमा उतार्छ भन्नेमा निर्भर हुनेछ । यसैले अमेरिकी सम्झौता केवल मेटा र अमेरिकी राज्यबिचको कानुनी विवादको परिणाम होइन । यो विश्वभर सामाजिक सञ्जाल कम्पनीको जबाफदेहिता कसरी निर्धारण गर्ने भन्ने ठुलो परीक्षण पनि हो ।
यसले एउटा सम्भावित नयाँ मान्यता पनि स्थापित गर्न सक्छः बालबालिकाको अनलाइन सुरक्षाको जिम्मेवारी अभिभावक र प्रयोगकर्ताको मात्र होइन, उनीहरूलाई सेवा दिने प्रविधि कम्पनीको पनि हो । अनि, त्यो जिम्मेवारी हानिकारक सामग्री हटाउनेमा मात्र सीमित नभई प्लेटफर्मको डिजाइन, एल्गोरिदम र नाफामुखी व्यापारिक अभ्याससम्म फैलिन सक्छ ।
