नेपालको पूर्वाधार निर्माणमा खटिएका बेपत्ता चिनियाँ नागरिकका परिवार जान्न चाहन्छन्– उनीहरूलाई के भयो ?
काठमाडौँ । लिली (छद्म नाम)ले अनगिन्ती पटक फोन गरिन्, तर उनका श्रीमानले कहिल्यै फोन उठाएनन् । लिलीका अनुसार, उनका श्रीमानले बुधबार बिहान ८ः२७ बजे एक साथीसँग कुरा गरेका थिए । त्यो समय नेपालमा एउटा विशाल पहिरो पहाडबाट खस्दै चीनसँगको सीमावर्ती क्षेत्रमा विध्वंसकारी बाढीको लहर ल्याउनुभन्दा करिब १० मिनेटअघिको थियो । उक्त बाढीले नेपालमा पनि ठुलो क्षति भयो ।
त्यस यता नेपालमा चिनियाँ निर्माण परियोजनामा काम गरिरहेका आफ्ना श्रीमानको कुनै खबर लिलीले पाएकी छैनन् । उनी चीनभरि आफ्ना आफन्तबारे जानकारी पाउन आतुर रहेका धेरै परिवारका सदस्यमध्ये एक हुन् ।
अहिले ती परिवारहरू नेपालमा भइरहेको उद्धार प्रयास आफ्ना आफन्तसम्म पुगिरहेको छ कि छैन भन्ने चिन्तामा छन् । उनीहरूले चीनभित्रबाट उद्धार प्रयासको प्रगतिबारे अझ सक्रिय र नियमित जानकारी दिन आग्रह गरिरहेका छन् ।
यस्ता कामदारका परिवारका केही सदस्य सोमबार ल्हासा पुगेका थिए । उनीहरू आफ्ना आफन्तलाई रोजगारी दिने राज्यसमर्थित निर्माण कम्पनीबाट थप जानकारी लिन र उद्धार प्रयास तीव्र बनाउन कम्पनीलाई दबाब दिन त्यहाँ पुगेका थिए ।
नेपालमा रहेका परियोजना स्थलमा उद्धार प्रयासलाई तीव्र बनाउन तिब्बतका स्थानीय अधिकारीहरूले पनि सहयोग गरिदिनुपर्ने परिवारहरूको माग छ । सीएनएनले प्राप्त गरेको अधिकारीहरूलाई सम्बोधन गरिएको मस्यौदा पत्रमा यस्तो आग्रह गरिएको छ ।
यस विपद्मा १ हजारभन्दा बढी मानिसको मृत्यु पुष्टि भइसकेको छ भने हजारौँ अझै बेपत्ता छन् । विपत्तिको केन्द्र बनेको उक्त क्षेत्र अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकका लागि समेत लोकप्रिय मार्ग थियो । नेपाल र चीनका साथै विश्वका विभिन्न देशका परिवारहरू आफ्ना आफन्तको खबर पर्खिरहेका छन् ।
‘हाम्रो परिवार पीडामा छ,’ लिलीले भनेकी छन् । उनका अनुसार बाबु बेपत्ता भएको खबर पाएपछि उनका छोराछोरीहरू आफ्ना कोठाबाट बाहिर निस्किएका छैनन् । पचास वर्ष आसपासका लिलीका श्रीमान् नेपालको स्याफ्रुबेंसी–रसुवागढी राजमार्ग पुनर्निर्माण परियोजनामा काम गरिरहेका थिए ।
उत्तरी नेपालको केही भूभाग हुँदै चीनको सीमासम्म पुग्ने उक्त सडकको निर्माण चिनियाँ राज्यसमर्थित इन्जिनियरिङ कम्पनी तिब्बत तियानलु कम्पनीले गरिरहेको छ । नेपालभर विभिन्न पूर्वाधार परियोजनामा संलग्न चिनियाँ कम्पनीमध्ये यो पनि एक हो ।
विपत्ति आएपछि कम्पनीले आफ्ना विशेषज्ञ, राहत सामग्री तथा भारी उपकरण परिचालन गरेको थियो । कम्पनीको नेतृत्वले उद्धार प्रयास भइरहेको तिब्बतको नराम्ररी प्रभावित केरुङ बन्दरगाह क्षेत्रको समेत भ्रमण गरेको थियो । तर लिली र सोही परियोजनामा काम गर्ने अन्य चिनियाँ कामदारका परिवारहरू भने परियोजना स्थल नेपालमा तर चीनको सिमाना नजिकै रहेकाले उद्धार प्रयास प्रभावित भइरहेको हुन सक्नेमा चिन्तित छन् ।
‘अहिले पनि उद्धार प्रयास अघि बढाउन परिवारहरू आफैँले पहल गरिरहेका छन् । कम्पनीका नेतृत्वसँग भेट्न जाने र नेपाली सरकारसँग समन्वय गर्न आग्रह गर्ने काम परिवारहरूले नै गरिरहेका छन्,’ लिली भन्छिन् ।
सोही राजमार्ग परियोजनामा कार्यरत अर्का चिनियाँ कामदारकी बहिनीले नेपाली उद्धारकर्मीहरू परियोजना रहेको क्षेत्रमा अझै पुग्न नसकेको जस्तो लागेको बताएकी छन् । ‘हामीले अहिलेसम्म कुनै पनि जानकारी पाएका छैनौँ… हाम्रो सम्पूर्ण परिवार अत्यन्तै चिन्तित छ,’ उनले भनिन् ।
त्यसैगरी राजमार्ग परियोजनामा काम गर्ने २४ जना कामदारका आफन्तहरूले ‘सीमापार उद्धार प्रयास’मा देखिएको कमजोरीप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।
‘नेपालमा स्थानीय उद्धार स्रोत र जनशक्ति अत्यन्त सीमित छन् र खोजी गर्न मुख्य क्षेत्रमा पुग्न सक्ने अवस्था छैन । हाम्रोतर्फ भने सीमासम्बन्धी प्रतिबन्धका कारण चिनियाँ उद्धारकर्मीहरू तत्काल घटनास्थलमा प्रवेश गरेर प्रत्यक्ष उद्धार अभियान सञ्चालन गर्न सक्ने अवस्थामा छैनन्,’ उनीहरूले विज्ञप्तिमार्फत भनेका छन्, ‘हामी परिवारहरूको पीडा बुझिदिन र उद्धार अभियान तत्काल सुरु गर्न ठोस कदम चालिदिन हार्दिक अनुरोध गर्दछौँ ।’
परिवारहरूले खोज तथा उद्धार अभियानको प्रगतिबारे नियमित जानकारी दिने व्यवस्था गर्न कम्पनीलाई बाध्य पार्न पनि अधिकारीहरूसँग आग्रह गरेका छन्, ताकि सूचना पारदर्शी र समयमै प्राप्त होस् ।
तिब्बत तियानलु कम्पनीको बोर्ड सचिवालय कार्यालयका एक कर्मचारीसँग फोनमार्फत सम्पर्क गर्दा उनले विपत्तिपछिको अवस्थासँग जुध्न एउटा टोली गठन गरिएको र सोमबार कम्पनीको कार्यालय पुगेका परिवारहरूसँग कम्पनी निरन्तर सम्पर्कमा रहेको बताइन् । तर नेपालतर्फ कम्पनीले उद्धारका लागि कुनै विशेष योजना भए–नभएको बारेमा भने उनले यसबारे आफूले ‘कुनै जानकारी प्राप्त नगरेको’ बताइन् ।
- सीमापार विपत्ति
चीनको विदेश मन्त्रालयका अनुसार, विपत्तिबाट प्रभावित नेपालको भूभागमा करिब १०० चिनियाँ नागरिकको अवस्था अझै अज्ञात छ । नेपाली अधिकारीहरूका अनुसार सोमबार रातिसम्म नेपालभर बेपत्ता रहेका विदेशी नागरिकको संख्या ५०० भन्दा बढी थियो ।
चीनको विदेश मन्त्रालयले चीन र विदेशमा बेपत्ता भएको जानकारी प्राप्त भएका मानिसको खोजी तथा उद्धारका लागि ‘सम्पूर्ण प्रयास गरिरहेको’ जनाउँदै आएको छ । नेपालका विपद् प्रभावित क्षेत्रमा सम्पर्कमा आएका सबै चिनियाँ नागरिकलाई सुरक्षित रूपमा उद्धार गरिएको मन्त्रालयले बताएको छ । तर, कति जनालाई उद्धार गरिएको हो भन्ने स्पष्ट संख्या भने उसले दिएको छैन ।
पछिल्ला वर्षहरूमा चिनियाँ कामदारका साथै चीनका सरकारी ऋणदाता संस्था र निर्माण कम्पनीहरूले नेपालका सडक, जलविद्युत् तथा अन्य पूर्वाधार निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन् । चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको प्रमुख विश्वव्यापी पूर्वाधार पहल बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई) अन्तर्गत पनि यस्ता परियोजनाहरू सञ्चालन हुँदै आएका छन् ।
विपत्तिपछि नेपालका कम्तीमा तीन वटा परियोजनामा कार्यरत चिनियाँ कामदारका परिवारहरू खुलेका छन् । तीमध्ये दुई वटा जलविद्युत् परियोजना छन् । परिवारका सदस्यहरूले अनलाइनमार्फत एकअर्कासँग सूचना र आफ्ना चिन्ता आदानप्रदान गरिरहेका छन्, जबकि उनीहरू आधिकारिक जानकारीको प्रतीक्षामा छन् ।
यिनैमध्ये २० वर्षीय जुनका बुबा नेपालमा रहेको अपर त्रिशूली–१ जलविद्युत् आयोजनामा काम गरिरहेका थिए । यो आयोजना उद्धार प्रयासको केन्द्रमा रहेका करिब एक दर्जन जलविद्युत् परियोजनामध्ये एक हो । स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था नेपालको पछिल्लो विवरणअनुसार अपर त्रिशूली–१ मा ५०० भन्दा बढी कामदार अझै बेपत्ता थिए । यो परियोजना एक दक्षिण कोरियाली इन्जिनियरिङ कम्पनीले निर्माण गरिरहेको छ भने चिनियाँ राज्यसमर्थित ऊर्जा कम्पनी पावरचाइनाको एक सहायक कम्पनी पनि यसमा संलग्न छ ।
‘चिनियाँ नागरिकको खोजीमा सहयोग गर्न चिनियाँ उद्धार टोली नेपालतर्फ किन जाँदैनन् भन्ने कुरा मैले वास्तवमै बुझ्न सकेको छैन,’ जुन भन्छन् ।
चीनले नेपाललाई आपतकालीन राहत सामग्री पठाउनुका साथै उद्धार प्रयासमा सहयोग पुर्याउन भूउपग्रह तथा जलविज्ञानसम्बन्धी तथ्यांक उपलब्ध गराइरहेको छ । उसले डीएनए परीक्षणमार्फत मृतक तथा बेपत्ता व्यक्तिको पहिचान गर्न पनि सहयोग गरिरहेको छ । चीनले नेपालमा उद्धारका लागि सुरुङ विशेषज्ञ समेत पठाएको छ ।
तर, जानकारीको अभाव जुनजस्ता परिवारका सदस्यका लागि निकै पीडादायी बनेको छ । उनका अनुसार आफ्ना बुबासँग उनले यसै महिनाको सुरुवातमा नियमित पारिवारिक भिडियो कलमार्फत अन्तिमपटक कुरा गरेका थिए । अगस्ट २६ मा पहिरो गएपछि आफू र आफ्नो परिवारले सुरुमा समाचारलाई खासै ध्यान नदिएको जुनले बताए । तर, भोलिपल्ट एउटा श्रमिक आपूर्ति गर्ने एजेन्सीले फोन गरेर उनका बुबा बेपत्ता भएको जानकारी दिएपछि उनीहरू चिन्तित बने ।
चीनले आइतबार पहिलोपटक चिनियाँ परिवारले जानकारी लिन सक्ने गरी दुई वटा विशेष हटलाइन सञ्चालनमा ल्याएको थियो । जुनका अनुसार उनले धेरैपटक फोन गरे, तर प्रत्येकपटक लाइन व्यस्त थियो । उनले नेपालस्थित चिनियाँ दूतावास र जलविद्युत् आयोजनाका व्यवस्थापकसँग पनि सम्पर्क गरिसकेका छन् । तर, आफ्ना बुबा कहाँ छन् भन्नेबारे कुनै जानकारी पाउन सकेका छैनन् । उनी खोजी तथा उद्धार अभियानको अवस्थाबारे जान्न चाहन्छन् ।
- ‘समयमै जानकारी’
यही पीडादायी दिनगन्ती चीनको केरुङ बन्दरगाहमा बुधबार बिहान बाढीको विशाल लहर आउँदा त्यहाँ रहेका हुन सक्ने मानिसका परिवारहरूले पनि गरिरहेका छन् । बाढीको प्रभावले केरुङ बन्दरगाहका भवनहरू पूर्ण रूपमा ध्वस्त पारेको थियो । सरकारी सञ्चारमाध्यमले उद्धारकर्मीहरूको भनाइ उद्धृत गर्दै जनाएअनुसार शुक्रबार दिउँसो उद्धारकर्मीहरू बन्दरगाह पुगे यता त्यहाँबाट जीवित व्यक्ति फेला परेको कुनै जानकारी आएको छैन ।
सडकमार्फत पुग्न नसकिने उक्त क्षेत्रबाट बेपत्ता मानिसबारे सूचना पनि निकै सुस्त गतिमा बाहिर आइरहेको छ । चीनले सार्वजनिक गरेको पछिल्लो विवरणअनुसार आफ्नो भूभागतर्फ १६ जनाको मृत्यु भएको र ५४६ जना बेपत्ता थिए । तिब्बतका स्थानीय अधिकारीका अनुसार बेपत्तामध्ये २५० भन्दा बढी विदेशी नागरिक छन् । मंगलबार बिहानसम्म चिनियाँ अधिकारीहरूले विपत्तिपछि मृत्यु र बेपत्ताको नयाँ तथ्यांक पाँचपटक सार्वजनिक गरिसकेका थिए ।
त्यसो त चीनभित्रै विपत्तिको वास्तविक परिणामबारे पर्याप्त सूचना सार्वजनिक नगरिएको भन्ने आरोपबारे सोधिएको प्रश्नमा चीनको विदेश मन्त्रालयका प्रवक्ताले चीनले सूचना ‘खुला, पारदर्शी र समयमै सार्वजनिक गरिरहेको’ बताउँदै आएका छन् ।
तर, केरुङ बन्दरगाहमा काम गरिरहेका आफ्ना आफन्तको प्रतीक्षामा रहेका परिवारका लागि पनि नेपालबाट आफन्तको खबर पर्खिरहेका परिवारका लागि के भएको हो भन्ने पुष्टि हुन नसक्नुको पीडा असह्य बन्दै गएको छ । पछिल्ला दिनमा केही परिवारले अन्य कुनै स्रोतबाट सूचना प्राप्त हुन्छ कि भन्ने आशामा सामाजिक सञ्जालमार्फत अपिलसमेत गरिरहेका छन् ।
‘केरुङ बन्दरगाहका स्थानीय बासिन्दासँग सहयोग माग्दैछौँ,’ एक व्यक्तिले गत साता सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्म रेडनोटमा लेखेका थिए, ‘त्यहाँ सीमा सुरक्षाकर्मीका रूपमा कार्यरत मेरा काका छोरा सम्पर्कविहीन छन् । हामीले के गर्नुपर्छ ? घरमा उनका दुई जना छोराछोरी छन् ।’
