अफ्रिका महादेशमा इबोलाको ताण्डव : अर्को ठुलो महामारीको जोखिम कति ?

इबोला भाइरस फेरि एकपटक अफ्रिकाका लागि गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकटका रूपमा देखा परेको छ। विशेषगरी डेमोक्र्याटिक रिपब्लिक (डीआर) अफ कंगो र युगान्डामा पछिल्ला प्रकोपहरूले अन्तर्राष्ट्रिय स्वास्थ्य निकायहरूलाई चिन्तित बनाएका छन्। 

विश्वव्यापी रूपमा स्वास्थ्य प्रणालीहरू अझै पनि कोभिड–१९ महामारी, आर्थिक अभाव तथा मध्य अफ्रिकाको राजनीतिक अस्थिरताबाट उठ्ने प्रयास गरिरहेको समयमा यो संकट देखा परेको हो।

• कंगोमा वर्तमान प्रकोप

सन् २०२६ को मे महिनामा डीआर कंगोको इतुरी र उत्तर किभु प्रान्तमा इबोलाको नयाँ प्रकोप आधिकारिक रूपमा घोषणा गरिएको थियो। स्वास्थ्य अधिकारीहरूका अनुसार यो प्रकोप ‘बुन्डिबुग्यो’ प्रकारको इबोला भाइरसबाट फैलिएको हो, जसका लागि हालसम्म कुनै स्वीकृत खोप वा निश्चित उपचार उपलब्ध छैन।

अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार महामारी नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान सक्ने संकेतहरू देखिन थालेका छन्। समाचार संस्था रोयटर्सले मे २०२६ को अन्त्यसम्म ९०० भन्दा बढी शंकास्पद संक्रमित र कम्तीमा २२० जनाको मृत्यु भएको जनाएको छ।

डब्लुएचओका अधिकारीहरूले संक्रमितहरूसँग सम्पर्कमा आएका व्यक्तिहरूमध्ये थोरैलाई मात्र पहिचान गरी निगरानीमा राख्न सकिएको बताएका छन्। सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भनेको प्रकोप करिब छ सातासम्म पत्ता नलाग्नु हो। यस अवधिमा भाइरस विभिन्न समुदायमा फैलिसकेको थियो। सहायता निकायहरूले स्वास्थ्य केन्द्रमाथि आक्रमण, सुरक्षात्मक सामग्रीको अभाव तथा व्यापक भ्रमपूर्ण सूचनाका कारण स्थिति जटिल बनेको बताएका छन्।

डब्लुएचओले पूर्वी कंगोमा जारी सशस्त्र द्वन्द्वका कारण महामारी नियन्त्रण गर्न अत्यन्त कठिन भएको चेतावनी दिएको छ। कतिपय क्षेत्रमा स्वास्थ्यकर्मीहरू सुरक्षित रूपमा पुग्न नसकिरहेको तथा केही बिरामी क्वारेन्टाइन केन्द्रबाट भागेको समेत बताइएको छ।

• युगान्डाको अवस्था

युगान्डाले पनि सन् २०२५ र २०२६ मा इबोला संकटको सामना गरेको थियो। सन् २०२५ को सुरुवातमा ‘सुडान भाइरस डिजिज’ (एसभीडी) नामक इबोलाको अर्को प्रकार देखिएको थियो।

राजधानी कम्पालामा ३२ वर्षीय एक नर्सको मृत्यु भएपछि प्रकोप पत्ता लागेको थियो। स्वास्थ्य अधिकारीहरूले सयौं व्यक्तिको सम्पर्क पहिचान गर्दै कडा निगरानी सुरु गरेका थिए। केही स्वास्थ्यकर्मीसमेत संक्रमित भएका थिए।

युगान्डाको स्वास्थ्य मन्त्रालयले डब्लुएचओ र युनिसेफको सहयोगमा आकस्मिक उपचार केन्द्र स्थापना, जनचेतना अभियान तथा तीव्र सम्पर्क अनुगमन अभियान सञ्चालन गरेको थियो।

यस प्रकोपको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको ‘सुडान इबोला’ विरुद्ध विश्वकै पहिलो क्लिनिकल खोप परीक्षण सुरु हुनु हो। डब्लुएचओले यसलाई इबोलाविरुद्धको लडाइँमा ‘ऐतिहासिक उपलब्धि’ भनेको छ।

अप्रिल २०२५ मा ४२ दिनसम्म नयाँ संक्रमण नदेखिएपछि युगान्डाले प्रकोप अन्त्य भएको घोषणा गरेको थियो। कुल १४ संक्रमित र ४ जनाको मृत्यु भएको थियो।

• किन अहिलेको प्रकोप अत्यन्त खतरनाक छ ?

विज्ञहरूले कंगोको हालको प्रकोप पछिल्ला वर्षहरूकै सबैभन्दा भयावह महामारी बन्न सक्ने चेतावनी दिएका छन्। पहिलो कारण, बुन्डिबुग्यो प्रकारको भाइरसका लागि प्रभावकारी खोप उपलब्ध छैन। ‘जाइर’ प्रकारको इबोलाको लागि खोप भए पनि ती बुन्डिबुग्यो वा सुडान भेरियन्टका लागि प्रभावकारी मानिँदैनन्।

दोस्रो, यस भेरियन्टको प्रकोप घना बस्ती र द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा फैलिरहेको छ। पूर्वी कंगोमा जारी हिंसाले लाखौं मानिस विस्थापित भएका छन्, जसले संक्रमण निगरानीलाई कठिन बनाएको छ।

तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग र स्वास्थ्य बजेट कटौतीले अफ्रिकाको महामारी तयारी प्रणाली कमजोर बनेको विज्ञहरू बताउँछन्। केही अनुसन्धानहरूले रोग पहिचान प्रणाली कमजोर भएकै कारण प्रकोप समयमै थाहा नपाइएको उल्लेख गरेका छन्।

डब्लुएचओका महानिर्देशक टेड्रोस अडानम गेब्रेयेसुसले स्वास्थ्यकर्मीहरूलाई सुरक्षित पहुँच दिन पूर्वी कंगोमा युद्धविरामको आह्वानसमेत गरेका छन्।

• मानवीय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया

डब्लुएचओ, एमएसएफ, युनिसेफ तथा अन्य परोपकारी तथा दातृ निकायहरूले प्रभावित क्षेत्रमा आपत्कालीन अभियान विस्तार गरिरहेका छन्। समाचार संस्था रोयटर्सका अनुसार दातृसंस्था ‘सामारिटान्स पर्स’ ले उत्तरपूर्वी कंगोमा ५० शय्याको इबोला उपचार केन्द्र स्थापना गर्ने तयारी गरिरहेको छ।

सहायता समूहहरूले गलत सूचना रोक्न जनचेतना अभियान तथा समुदायस्तरीय संवाद पनि सञ्चालन गरिरहेका छन्।

डब्लुएचओले प्रारम्भिक पहिचान, सम्पर्क अनुगमन, क्वारेन्टाइन, सुरक्षित अन्त्येष्टि तथा समुदायको सहकार्य महामारी नियन्त्रणका प्रमुख उपाय भएको बताएको छ।

तर, विज्ञहरूका अनुसार सरकार र विदेशी संस्थाप्रतिको अविश्वास अझै पनि सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। कतिपय समुदाय उपचार केन्द्रप्रति त्रसित छन् भने केहीले इबोलालाई राजनीतिक प्रचारका रूपमा हेर्ने गरेका छन्।

• इबोलाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

इबोला भाइरस पहिलो पटक सन् १९७६ मा हालको डीआर कंगोस्थित इबोला नदीनजिक पहिचान गरिएको थियो। त्यसयता मध्य तथा पश्चिम अफ्रिकाका विभिन्न मुलुकहरूमा बारम्बार प्रकोप फैलिँदै आएको छ।

यसको सबैभन्दा घातक महामारी सन् २०१४ देखि २०१६ बीच पश्चिम अफ्रिकामा फैलिएको थियो, जसले मुख्यतः गिनी, लाइबेरिया र सिएरा लियोनलाई प्रभावित बनाएको थियो। उक्त महामारीमा २८ हजारभन्दा बढी संक्रमित र ११ हजारभन्दा बढीको मृत्यु भएको थियो।

सेन्टर्स फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (सीडीसी) का अनुसार उचित उपचार नपाए इबोलाको मृत्यु दर ९० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ।

कंगो र युगान्डामा पुनः देखिएको इबोला प्रकोपले संक्रामक रोगहरू अझै पनि विश्वकै ठूलो स्वास्थ्य चुनौती भएको स्पष्ट पारेको छ। खोप परीक्षणजस्ता वैज्ञानिक उपलब्धिहरूले आशा जगाए पनि कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली, युद्ध, अफवाह तथा अपर्याप्त अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगले संकट झन् गहिरो बनाइरहेको छ।

स्वास्थ्य विज्ञहरूले तत्काल अन्तर्राष्ट्रिय कदम नचालिए अहिलेको प्रकोप ठूलो मानवीय विपत्तिमा परिणत हुन सक्ने चेतावनी दिएका छन्। अहिले अफ्रिकी स्वास्थ्य अधिकारीहरू तथा अन्तर्राष्ट्रिय निकायहरू अर्को विनाशकारी इबोला महामारी रोक्ने प्रयासमा दौडिरहेका छन्।

यद्यपि, विज्ञहरूका अनुसार अहिलेको अवस्थामा इबोला विश्वव्यापी महामारी बन्ने जोखिम कम रहेको मानिए पनि यसबाट सिंगो वैश्विक समुदाय पूर्ण रूपमा जोखिममुक्त भने छैन। डब्लुएचओले हालको प्रकोपबारे आफ्नो मूल्यांकनमा भनेको छ, ‘अफ्रिकाभित्र क्षेत्रीय फैलावटको जोखिम उच्च भए पनि वैश्विक जोखिम भने कम रहेको छ।’